Wandelroute Schiermonnikoog 1940-1945
Bombardementen – Persoonlijke verhalen – Eilandleven in oorlogstijd – Oorlogssporen
Op Schiermonnikoog vierde men de bevrijding pas op 11 juni 1945, weken later dan in de rest van Nederland. Tijdens deze bijzondere dorpswandeling loop je langs plekken waar de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog nog altijd zichtbaar en voelbaar is.
Ik liep deze voormalige wandelroute ’80 jaar vrijheid’ in 2025. De informatiepanelen zijn inmiddels verdwenen, maar aan de hand van mijn foto’s en beschrijving krijg je er nog veel van mee.
Startpunt van de wandelroute
De wandeling start bij het Informatiecentrum het Baken. Vanaf hier loop je het dorp in en volg je een route van ongeveer 4 kilometer langs verschillende historische locaties.
Hoewel dit geen volledige routebeschrijving is, helpt deze tekst je om bijzondere plekken onderweg te herkennen. Met het GPS-bestand of de kaart is de route eenvoudig te volgen.
Wat kun je verwachten?
Tijdens deze wandeling ontdek je hoe de oorlog zijn sporen heeft achtergelaten op het eiland. Van aangrijpende persoonlijke verhalen tot tastbare herinneringen in het landschap. Onderstaande tekst geeft informatie bij de 11 punten langs de route.
De nummers in de tekst komen overeen met de nummers op de kaart.
1. Willemshof – bombardement 1943
Op 28 juli 1943 troffen Amerikaanse bommen Schiermonnikoog. Door slecht weer (mist) raakten bommenwerpers, op weg naar Duitsland, van koers en kwamen boven de Waddenzee in gevecht met Duitse jagers. Enkele toestellen lieten hun bommen vallen om te kunnen ontkomen, waardoor ook het eiland werd geraakt.
In totaal vielen er 17 bommen op Schiermonnikoog, waarvan 5 in het dorp. Hierbij kwamen 7 mensen om het leven, raakten 20 gewond en verwoestte of beschadigde veel huizen en gebouwen.
Een van de getroffen plekken was de woning van burgemeester Hendrik Willem van den Berg en zijn vrouw. Hun huis werd volledig verwoest en zij kwamen allebei om het leven tijdens het bombardement.
2. Melleshûs
Op 28 juli 1943 verwoestte een voltreffer de woning van Melle Fenenga aan de Voorstreek. Daarbij verloren zes mensen het leven, onder wie zijn vrouw Martha, haar zus Klaaske en zijn dochter Klaske.
Ook naastgelegen huizen kregen voltreffers, waarbij nog eens drie doden vielen. Buurman Johannes stelde zijn gespaarde huisje beschikbaar aan Melle; later kreeg dit de naam “Melles Hûs”.
Voor de getroffen families zocht men naar noodoplossingen. Zo betrok oud-kapitein Leendert Faber een noodwoning, waar hij tot zijn overlijden bleef wonen. Na de oorlog verrees op de plek van de verwoeste woning een nieuw huis, terwijl de noodwoning dienst ging doen als vakantiewoning.
3. Joodse onderduikster Julieke de Levie
Tijdens de Tweede Wereldoorlog woonde op Schiermonnikoog het Joodse meisje Julieke de Levie ondergedoken bij onderwijzeres Martha Karst, die haar ook al uit Bergum kende. Julieke kwam uit Amsterdam en was in 1943 met haar familie ondergedoken op verschillende adressen. In 1944 nam juf Karst haar mee naar het eiland, waar zij haar in huis opving. Met medeweten van het dorp – en zelfs met hulp van de burgemeester, die haar officieel liet inschrijven – kon Julieke daar relatief veilig verblijven.
Ze had een goede tijd bij juf Karst en hield ook na de oorlog contact met haar. Later studeerde ze, trouwde en kreeg een zoon. Toch bleven de oorlogservaringen haar leven zwaar beïnvloeden; uiteindelijk werd ze psychotisch en maakte in 1980 een einde aan haar leven.
4. Zeevarenden in oorlogstijd
Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren veel Nederlandse zeevarenden, ook van Schiermonnikoog, op zee toen de oorlog uitbrak. Zij konden niet meer terug naar huis en bleven jarenlang gescheiden van hun familie. Van de bijna 400 Nederlandse schepen die tijdens de oorlog verloren gingen, kwamen ongeveer 2600 opvarenden om het leven, onder wie ook eilanders.
Hun namen staan vermeld op een plaquette in de gevel van de Got Tjark, met daarbij de plaatsen waar zij zijn omgekomen, verspreid over de hele wereld. De achterblijvende gezinnen ontvingen aanvankelijk nog steun van de rederijen, maar vanaf 1941 stopten de Duitse bezetters deze betalingen. Toen gezinnen in financiële problemen kwamen, hielp het verzet hen met de zogenoemde Zeemanspot, gevuld met illegaal ingezameld geld.
5. Gevaarlijke mijnen
Bij dit punt werd een mijn geplaatst bij de ingang van het strand aan het einde van de Badweg, als waarschuwing na meerdere gevaarlijke vondsten van achtergebleven explosieven in de omgeving. De mijn zelf hangt er inmiddels niet meer, maar het verhaal herinnert aan de risico’s uit die tijd.
Op 8 maart 1940 vond eilandbewoner Van Dijk een mijn op het strand. Hij dacht dat het een boei was en nam hem mee naar huis, waar hij de burgemeester inlichtte. Ondanks een waarschuwing begon hij toch aan het voorwerp te sleutelen. Die avond haalde hij de ontsteking los, wat leidde tot een zware explosie waarbij hij en twee anderen om het leven kwamen.
Later diezelfde dag vond men nog een tweede mijn vervoerde die zelfs per fiets. Onderweg viel de mijn op straat, maar hij ontplofte gelukkig niet. Na deze gebeurtenissen bewaakten ze de mijnen beter en maakten ze uiteindelijk onschadelijk.
6. De Zuidervuurtoren in dienst van de Luftwaffe
De Zuidervuurtoren werd in 1854 gebouwd, tegelijk met de Noordervuurtoren, maar verloor in 1909 zijn functie als vuurtoren. Daarna kreeg de toren andere rollen, waaronder die van watertoren.
Ook in oorlogstijd bleek de toren van waarde. Tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruikte de Nederlandse marine hem als observatiepost met een radiotelegrafiestation. In mei 1940 namen Duitse troepen de toren in gebruik als uitkijkpost (Flugwache) om vliegtuigbewegingen visueel waar te nemen en door te geven. Een jaar later breidden ze dit uit tot een verbindingspost van de Luftwaffe, met radioapparatuur en extra bouwwerken rond en aan de toren.
7. Veldkeuken
Tijdens de bezetting waren er op Schiermonnikoog ruim 700 Duitse soldaten, tegenover ongeveer 800 inwoners. Aan de Badweg, ter hoogte van de huidige ijsbaan, stond een grote veldkeuken waar voor men voor zo’n 300 mensen kookte, onder wie Duitse soldaten en tewerkgestelden.
Het eten werd met paard en wagen naar verschillende posten op het eiland gebracht. Een deel van de voedselvoorraad lag opgeslagen in de katholieke kerk aan de Badweg, waar altijd een voorraad voor ongeveer een half jaar aanwezig was. De Duitsers gebruikten deze kerk bovendien ook voor hun eigen kerkdiensten.
8. Bomkrater
Op 28 juli 1943 vertrokken Amerikaanse bommenwerpers vanuit Engeland richting het Duitse Kassel. Door slecht weer weken ze van hun route af en werden ze boven de Waddenzee aangevallen door Duitse jagers. Eén toestel raakte beschadigd en moest de formatie verlaten. Daarbij wierpen ze bommen af boven Schiermonnikoog.
Rond 01.00 uur sloegen 17 bommen in op het eiland. Door de dichte bewolking zag de bemanning de gevolgen niet, maar die waren groot: 7 eilanders kwamen om het leven, er vielen veel gewonden en meerdere huizen en gebouwen werden verwoest of zwaar beschadigd.
9. Briketten opslag
Op deze plek reed tijdens de oorlog een smalspoortreintje. Voor de bouw van de radarstelling Wassermann en het bunkerdorp “Schlei” legden ze een spoorlijn van ruim 5 kilometer aan.
Het spoor liep dwars over het eiland: vanaf de veersteiger (nu de jachthaven) via de Oosterreeweg en de Langestreek door het dorp, richting Rijsbergen bij de Knuppeldam (nu het klooster), waar een opslagplaats voor brandstof lag. Van daaruit reden de stoomlocomotieven verder richting de duinen en het bunkerdorp.
Het treintje vervoerde grote hoeveelheden bouwmateriaal, zoals zand, grind, ijzer en cement, en ’s nachts ook munitie en brandstof. Omdat een deel van de route vaak te nat was, werd het spoor later deels verlegd.
10. Bombardementen 8 januari 1941
Op 8 januari 1941 bombardeerden Engelse vliegtuigen Schiermonnikoog per vergissing, doordat ze door slecht weer het eiland aanzagen voor Borkum. De gevolgen waren groot: drie huizen gingen volledig verloren, drie raakten zwaar beschadigd en vijf eilandse vrouwen kwamen om het leven.
Enkele weken later maakte een Brits vliegtuig een noodlanding op het eiland. Een bemanningslid bleek betrokken te zijn geweest bij dit bombardement en ontdekte toen pas de vergissing. Jaren later schreef hij hierover een brief, waarin hij zijn spijt en schaamte uitsprak.
11. Betonsperre
Tijdens de oorlog brachten de Duitsers honderden betonnen palen naar Schiermonnikoog om strandobstakels te maken, de zogeheten betonsperren. Deze driehoekige constructies maakten deel uit van de Atlantikwall en moesten geallieerde landingen voorkomen.
Op het eiland zijn deze betonnen obstakels echter nooit op het strand geplaatst. In plaats daarvan plaatsten ze veel houten palen om landingen van vliegtuigen te verhinderen. Na de oorlog kregen de betonpalen een nieuwe functie: ze werden gebruikt als erfafscheiding en zijn nog steeds op verschillende plekken op het eiland te zien.
Bunkermuseum Schlei
Wie zich verder wil verdiepen in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog op het eiland, kan een bezoek brengen aan het Bunkermuseum Schlei.
Mijn ervaring & waardering
Deze wandelroute laat zien dat de bevrijding op Schiermonnikoog een ander verloop kende dan op het vasteland. De verhalen langs de route geven een indringend beeld van een eiland in oorlogstijd, waar de gevolgen nog altijd zichtbaar zijn in het landschap en de herinneringen.
Juist de combinatie van verhalen, plekken en de rust van nu maken deze wandeling bijzonder.
Alle foto’s
Meer wandelroutes op Schiermonnikoog
Zin in meer wandelroutes op Schiermonnikoog? Hieronder vind je drie routes die minstens zo de moeite waard zijn.
Bronvermelding & copyright
Deze wandelroute “Schiermonnikoog 1940–1945” is door mij zelf gelopen en op basis daarvan in kaart gebracht met een GPS-bestand en eigen observaties ter plaatse.
De route is geïnspireerd op en gebaseerd op de voormalige wandelroute ‘80 jaar vrijheid Schiermonnikoog’, die werd ontwikkeld door het Bunkermuseum Schlei in samenwerking met Informatiecentrum Het Baken ter gelegenheid van 80 jaar vrijheid.
De oorspronkelijke route en bijbehorende informatiepanelen zijn niet meer beschikbaar. De in deze blog opgenomen beschrijvingen zijn geen letterlijke overname van de originele panelteksten, maar een eigen samenvatting en interpretatie op basis van de bezochte locaties.
Alle rechten op originele teksten, informatiepanelen en ontwerp van de oorspronkelijke route blijven voorbehouden aan de betreffende organisaties.
 | 3,8 Rondwandeling |
 | Informatiecentrum het Baken Reeweg 9 9166 PW Schiermonnikoog |
 | Goed begaanbaar |
 | Ja |
 | Aangelijnd toegestaan |
 | Weg van Wandelen |
 | Download kaart (PDF) > |
 | Download route (GPX) > |
 | |
